तुलसीपुर दाङ जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य तथा प्रशासनिक केन्द्र हो। आसपासका विभिन्न स्थानीय तहका नागरिक दैनिक किनमेल, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, व्यापार व्यवसाय तथा अन्य कामका लागि तुलसीपुर बजार आउने गर्छन्। बजारमा बढ्दो आर्थिक गतिविधि, जनसङ्ख्या वृद्धि, सहरीकरण र सवारीसाधनको सङ्ख्यामा भएको वृद्धिले तुलसीपुरको महत्त्व थप बढाएको छ। तर, सहरी विकाससँगै सवारी आवागमनलाई व्यवस्थित गर्ने पूर्वाधार र प्रभावकारी ट्राफिक व्यवस्थापनमा पर्याप्त ध्यान दिन नसक्दा बजार क्षेत्रमा दिनप्रतिदिन भीडभाड, सवारी जाम, अव्यवस्थित पार्किङ र सडक दुर्घटनाको जोखिम बढ्दै गएको छ।

तुलसीपुरको विकास र समृद्धिका लागि बजारको व्यापारिक गतिविधि बढ्नु सकारात्मक पक्ष हो। तर, बजारमा आउने नागरिकले सहज रूपमा आवतजावत गर्न नपाउने, सवारीसाधन घण्टौँ जाममा फस्ने, पैदलयात्रीले सुरक्षित रूपमा सडक पार गर्न नसक्ने र अत्यावश्यक सेवाका सवारीसाधनसमेत समयमै गन्तव्यमा पुग्न कठिन हुने अवस्था सिर्जना हुनु चिन्ताजनक विषय हो। त्यसैले अब तुलसीपुर बजारको ट्राफिक व्यवस्थापनलाई सामान्य प्रशासनिक कामका रूपमा मात्र नभई नागरिक सुरक्षा, आर्थिक गतिविधि, सहरी सुशासन र व्यवस्थित विकाससँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।

बढ्दो सवारी चाप र जामको समस्या

तुलसीपुर बजारमा बिहान करिब ९ बजेदेखि साँझ ६ बजेसम्म सवारीसाधनको चाप उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गरेको छ। कार्यालय जाने तथा फर्किने कर्मचारी, विद्यालय र क्याम्पस जाने विद्यार्थी, बजारमा किनमेल गर्न आउने उपभोक्ता, व्यापार व्यवसाय सञ्चालन गर्ने व्यवसायी तथा यात्रुहरूको आवागमनले मुख्य सडक र बजारका भित्री सडकहरू व्यस्त बन्ने गरेका छन्।

विशेषगरी अमेलिया–सल्यान सडक र घोराही–तुलसीपुर सडकमा हुने सवारी आवागमनले बजार क्षेत्रमा थप चाप सिर्जना गर्ने गरेको छ। यी सडक तुलसीपुरलाई अन्य क्षेत्रसँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण मार्ग हुन्। तर, बजार क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने र बाहिरिने सवारीसाधनको व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन नसक्दा मुख्य सडकसँग जोडिएका चोक, बजारका प्रवेशद्वार र भित्री सडकहरूमा समेत जामको समस्या देखिने गरेको छ।

बजारमा सवारीसाधनको सङ्ख्या बढ्नु स्वाभाविक हो। तर, त्यसअनुसार सडकको उपयोग, पार्किङ, यात्रु चढाउने–ओराल्ने स्थान र ट्राफिक सञ्चालनको योजना समयमै बनाउन नसक्नु व्यवस्थापकीय चुनौती हो। यसको समाधानका लागि तत्कालीन सुधारसँगै दीर्घकालीन सहरी यातायात योजनाको आवश्यकता छ।

बजारका भित्री सडकको व्यवस्थापन

तुलसीपुर बजारका ‘क’ लाइन, ‘ख’ लाइन, ‘ग’ लाइन, ‘घ’ लाइन र ‘ङ’ लाइन व्यापारिक तथा व्यावसायिक गतिविधिका महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हुन्। यी क्षेत्रमा दैनिक रूपमा पसल, बैंक तथा वित्तीय संस्था, विभिन्न कार्यालय, होटल, रेस्टुरेन्ट र अन्य व्यवसायमा आउने नागरिकहरूको चहलपहल हुने गर्छ।

बजारका भित्री सडकमा सवारीसाधन जथाभावी पार्किङ गर्ने, सामान लोड तथा अनलोड गर्दा सडक अवरुद्ध हुने, यात्रु चढाउने–ओराल्ने क्रममा सवारीसाधन लामो समय रोक्ने र पैदलयात्रीका लागि पर्याप्त ठाउँ नछुट्याउनेजस्ता समस्याले सडकको उपयोग क्षमता घटाउँछन्। यसले सवारी आवागमनमा अवरोध पुर्‍याउनुका साथै व्यापार व्यवसाय सञ्चालनमा समेत प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।

त्यसैले ‘क’, ‘ख’, ‘ग’, ‘घ’ र ‘ङ’ लाइनको सडक अवस्थाको छुट्टाछुट्टै अध्ययन गरी कुन सडकमा एकतर्फी सवारी सञ्चालन उपयुक्त हुन्छ, कहाँ पार्किङ निषेध गर्नुपर्छ, कहाँ निश्चित समयका लागि सामान लोड तथा अनलोड गर्न दिने र कहाँ पैदलयात्रीका लागि सुरक्षित मार्ग आवश्यक छ भन्ने विषयमा प्राविधिक अध्ययनका आधारमा निर्णय गर्नुपर्छ।

सडकको चौडाइ, व्यापारिक गतिविधि, सवारी चाप र स्थानीय आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर नियम लागू गर्न सके बजारको आवागमन सहज बनाउन सकिन्छ।

बसपार्क र अटोभिलेजको व्यवस्थापन

बसपार्क र अटोभिलेज क्षेत्र पनि तुलसीपुरको ट्राफिक व्यवस्थापनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। सार्वजनिक यातायातका साधन, छोटो तथा लामो दूरीका यात्रुवाहक सवारीसाधन, अटो रिक्सा र अन्य सवारीसाधनको उचित व्यवस्थापन हुन नसकेमा मुख्य सडकमा अनावश्यक चाप बढ्न सक्छ।

बसपार्कभित्रै व्यवस्थित रूपमा सवारीसाधन राख्ने, यात्रु चढाउने तथा ओराल्ने स्थान निर्धारण गर्ने र बसपार्कबाहिर सडकमा लामो समयसम्म सवारी रोक्ने प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था आवश्यक छ। त्यसैगरी, अटोभिलेज क्षेत्रमा अटो रिक्साको पार्किङ, सञ्चालन क्षेत्र, यात्रु चढाउने–ओराल्ने स्थान र सवारीसाधनको आवागमन स्पष्ट रूपमा निर्धारण गरिनुपर्छ।

सार्वजनिक यातायात सञ्चालन गर्ने व्यवसायी, अटो रिक्सा चालक, यातायात मजदुर, ट्राफिक प्रहरी र स्थानीय सरकारबीच समन्वय कायम गरी सबैले पालना गर्नुपर्ने नियम निर्माण गर्नुपर्छ। नियम बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र नियमित अनुगमन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

व्यवस्थित पार्किङको आवश्यकता

तुलसीपुर बजारको ट्राफिक व्यवस्थापनमा पार्किङको विषयलाई प्राथमिकताका साथ सम्बोधन गर्न आवश्यक छ। बजारमा किनमेल गर्न आउने नागरिकले आफ्नो सवारीसाधन कहाँ राख्ने भन्ने स्पष्ट व्यवस्था नहुँदा सडक किनार, पसलअगाडि र चोक आसपास पार्किङ गर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। यसले सडकको उपयोगयोग्य चौडाइ घटाउनुका साथै आवागमनमा अवरोध पुर्‍याउँछ।

यस समस्याको समाधानका लागि बजार क्षेत्रभित्र उपलब्ध सार्वजनिक तथा उपयुक्त निजी जग्गाको पहिचान गरी व्यवस्थित पार्किङ स्थल विकास गर्नुपर्छ। पार्किङ स्थलको सम्भाव्यता अध्ययन गर्दा नागरिकको सहज पहुँच, सडक सुरक्षामा पर्ने प्रभाव, बजारको आवश्यकता र सम्भावित लागतलाई ध्यान दिनुपर्छ।

दुईपाङ्ग्रे सवारीसाधन, चारपाङ्ग्रे निजी सवारीसाधन, सार्वजनिक यातायात र मालवाहक सवारीसाधनका लागि आवश्यकताअनुसार छुट्टाछुट्टै व्यवस्था गर्न सकिन्छ। पार्किङ स्थलको पहिचानसँगै स्पष्ट सङ्केत चिह्न राख्ने, पार्किङ शुल्क भए पारदर्शी बनाउने र सडकमा जथाभावी पार्किङ गर्नेलाई प्रचलित नियमअनुसार कारबाही गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

व्यवस्थित पार्किङको विकल्प नदिई केवल जरिवाना गरेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। त्यसैले नागरिकलाई वैकल्पिक सुविधा उपलब्ध गराउनु र नियम उल्लङ्घन नियन्त्रण गर्नु दुवै पक्षमा समान ध्यान दिनुपर्छ।सडक सुरक्षा र दुर्घटना न्यूनीकरण

सडक जाम र अव्यवस्थित पार्किङसँगै सडक दुर्घटनाको जोखिम पनि गम्भीर चिन्ताको विषय हो। सवारीसाधनको चाप बढ्दै जाँदा तीव्र गति, गलत दिशाबाट सवारी चलाउने, जथाभावी ओभरटेक गर्ने, ट्राफिक नियम उल्लङ्घन गर्ने र पैदलयात्रीको सुरक्षामा पर्याप्त ध्यान नदिने जस्ता व्यवहारले दुर्घटनाको जोखिम बढाउन सक्छन्।

सडक दुर्घटनाले घाइते तथा मृतकका परिवारमा गम्भीर असर पार्नुका साथै समाज र अर्थतन्त्रमा समेत क्षति पुर्‍याउँछ। त्यसैले दुर्घटना भएपछि उद्धार र उपचारमा मात्र केन्द्रित नभई दुर्घटना हुन नदिन आवश्यक पूर्वतयारी गर्नुपर्छ।

दुर्घटनाको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न सम्बन्धित निकायले दुर्घटना भएका स्थान, समय, सवारीसाधनको प्रकार र दुर्घटनाका सम्भावित कारणहरूको अभिलेख विश्लेषण गर्नुपर्छ। त्यसका आधारमा जोखिमयुक्त स्थानमा आवश्यक ट्राफिक सङ्केत, जेब्रा क्रसिङ, सडकबत्ती, गति नियन्त्रणका उपाय र पैदलयात्रीका लागि सुरक्षित व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

विद्यालय, क्याम्पस, अस्पताल, बजारका व्यस्त चोक र पैदलयात्रीको आवागमन बढी हुने क्षेत्रमा विशेष सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक छ। चालक, व्यवसायी, विद्यार्थी र सर्वसाधारणलाई लक्षित गरी नियमित ट्राफिक सचेतना अभियान सञ्चालन गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

तीन चरणमा ट्राफिक व्यवस्थापन योजना

तुलसीपुर बजारको ट्राफिक समस्या समाधान गर्न अल्पकालीन, मध्यकालीन र दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ।

पहिलो : तत्काल गर्नुपर्ने काम

बजारका अत्यधिक व्यस्त चोक र सडकमा ट्राफिक प्रहरीको प्रभावकारी परिचालन गर्ने, जथाभावी पार्किङ नियन्त्रण गर्ने, आवश्यक स्थानमा ट्राफिक सङ्केत राख्ने र सडक अवरुद्ध हुने गरी सामान लोड तथा अनलोड गर्ने कार्यलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।

दोस्रो : मध्यकालीन योजना

‘क’, ‘ख’, ‘ग’, ‘घ’ र ‘ङ’ लाइनसहित मुख्य सडक तथा बसपार्क क्षेत्रको ट्राफिक अध्ययन गर्ने, आवश्यकताअनुसार एकतर्फी आवागमनको सम्भाव्यता जाँच गर्ने, पार्किङ स्थलको पहिचान गर्ने र पैदलयात्रीका लागि सुरक्षित मार्ग निर्माण गर्नुपर्छ।

तेस्रो : दीर्घकालीन योजना

तुलसीपुरको बढ्दो सहरीकरण र भविष्यमा हुन सक्ने सवारी चापलाई ध्यानमा राखेर एकीकृत सहरी यातायात गुरुयोजना तयार गर्नुपर्छ। यसमा सडक सञ्जाल, सार्वजनिक यातायात, पार्किङ, पैदलयात्री, साइकल प्रयोगकर्ता, सडक सुरक्षा र बजार विस्तारका विषय समेटिनुपर्छ।

यी सबै कार्यका लागि तुलसीपुर उपमहानगरपालिका, ट्राफिक प्रहरी, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, सडकसम्बन्धी जिम्मेवार निकाय, यातायात व्यवसायी, उद्योग वाणिज्य क्षेत्र र स्थानीय सरोकारवाला नागरिकबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।

नागरिक र व्यवसायीको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी

ट्राफिक व्यवस्थापनको जिम्मेवारी सरकारी निकायको मात्र होइन। प्रत्येक नागरिकले पनि आफ्नो व्यवहारमा सुधार ल्याउनुपर्छ। निर्धारित स्थानमा मात्र सवारी पार्किङ गर्ने, ट्राफिक नियम पालना गर्ने, जथाभावी ओभरटेक नगर्ने, पैदलयात्रीलाई प्राथमिकता दिने र सडकलाई व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि अवरुद्ध नगर्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ।

व्यवसायीहरूले पसलअगाडि सवारी पार्किङ तथा सामान राख्ने विषयमा जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्छ। सार्वजनिक यातायातका चालकले निर्धारित स्थानमा मात्र यात्रु चढाउने–ओराल्ने र नागरिकले ट्राफिक व्यवस्थापनमा सहयोग गर्नुपर्छ।

नागरिकको सहभागिताबिना कुनै पनि योजना दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन सक्दैन। त्यसैले बजार व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्णय गर्दा स्थानीय व्यवसायी, यातायात व्यवसायी, पैदलयात्री, युवा, महिला तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको आवश्यकतालाई समेत ध्यान दिनुपर्छ।

निष्कर्ष : समस्या देख्ने होइन, समाधान कार्यान्वयन गर्ने समय

तुलसीपुर बजारको बढ्दो सवारी चाप, अव्यवस्थित पार्किङ र सडक दुर्घटनाको जोखिमलाई सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। अब समस्या देख्ने र छलफल गर्ने मात्र होइन, समाधानका उपाय कार्यान्वयन गर्ने समय आएको छ।

अमेलिया–सल्यान सडक, घोराही–तुलसीपुर सडक, ‘क’, ‘ख’, ‘ग’, ‘घ’ र ‘ङ’ लाइन तथा बसपार्क र अटोभिलेज क्षेत्रको समग्र व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट योजना, जिम्मेवार निकाय र कार्यान्वयनको समयसीमा निर्धारण गर्न आवश्यक छ।

तुलसीपुरलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र सहज आवागमनयुक्त सहर बनाउने हो भने ट्राफिक व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्नैपर्छ। यसका लागि स्थानीय सरकारको नेतृत्वदायी भूमिका, सम्बन्धित निकायको सक्रियता, व्यवसायीको जिम्मेवारी र नागरिकको सहयोग अपरिहार्य छ। व्यवस्थित ट्राफिक व्यवस्थापनले मात्र तुलसीपुरको व्यापारिक गतिविधिलाई थप सहज बनाउने, सडक सुरक्षामा सुधार ल्याउने र दिगो सहरी विकासको आधार तयार गर्नेछ।

सुरेश कुमार रावत, तुलसीपुर दाङ ।